Land van echo’s
Wat een prachtig boek en wat een wonderschoon debuut! Ook al las ik Spiegeldagen – het tweede boek van Stokmans – eerder, dat gaf misschien wel een nog diepere laag aan dit boek. Want Spiegeldagen weerspiegelt in dit boek. En don Germán, de legendarische opa Herman, komt tot leven.
Het boek volgt Herman Kruijssen, een veteraan uit de Eerste Wereldoorlog waarin hij aan Duitse zijde vocht. Vooral om aan zijn ouderlijk huis te ontsnappen, aan het geschreeuw en later de stilte. Herman vlucht daarna voor de nachtmerries over de loopgraven, zwerft door Europa totdat hij onder een johannesbroodboom in Spanje opgeraapt wordt door een andere veteraan, Vicente. Ze herkennen de oorlogswonden in elkaar en worden vrienden voor het leven. En Herman vindt een thuis en familie in Spanje. Hij renoveert een toevluchtsoord voor zijn nieuwe familie: de Alquerías, een oude Moorse vestingboerderij. Don Germán, zoals hij al snel heet, is geliefd, gerespecteerd én gevreesd in de omgeving. Hij ontdekt dat thuis-zijn “misschien wel betekende dat je niet vrij kon zijn, dat het ertoe doet, wat je daar thuis doet. Anoniem kan je alleen zijn daar waar je niemand hebt; vrij kan je alleen zijn daar waar je niet thuis bent.” De zoektocht naar een thuis echoot in volgende eeuw bij zijn kleinzoon Ruben.
Echo’s uit het verleden
Spanje raakte in de jaren 1930 in de greep van een bloedige burgeroorlog. Eind jaren 1930 stonden conservatieve nationalisten en socialistische revolutionairen elkaar naar het leven. Lokale milities vermengden ideologie, macht en wraakgevoelens wat leidde tot bloedbaden en verdwijningen. Weer haalt een oorlog Herman in. Hij worstelt met goed en kwaad, doodt de een met verbijsterend gemak en aarzelt bij de ander.
“Maar de echo’s blijven, van wat zij deden, van hun slachtoffers voordat zij het zelf werden. Niets wordt vergeten.”
Strijd
Land van echo’s is niet alleen een epos over een man, drie oorlogen en twee liefdes. Je volgt ook zijn levenslange strijd tegen de echo’s uit zijn verleden. Zijn demonen leer je langzaam maar zeker kennen. Herman strijdt ook om de echo’s uit het leven van zijn zoon Levi te houden. Ik las hiervoor Spiegeldagen en weet dus hoe dat gelukt is. De volgorde waarin je deze boeken leest, maakt niet uit.
Land van echo’s is een prachtige compositie waarin het verleden Herman telkens inhaalt. En hem tegelijk de man maakt die hij is. Ik merk dat ik het lastig vind om er woorden voor te vinden. Eigenlijk kan ik het niet beter verwoorden dan Stokmans doet in een gesprek tussen Herman en Morao (de man van Pepa):
“Wat daar gebeurde, bepaalde wat ik in onze oorlog (Spanje) deed, en wat ik toen deed, bepaalde elke beslissing die ik heb genomen, tot op de dag van vandaag. Wat dat betreft is het vandaag nog steeds oorlog.”
“Alles komt uit alles voort. Alles is met alles verbonden, niet-waar?”
“Daar lijkt het soms wel op. Het echoot in alles na.”
“We raken het dus nooit kwijt?”
“Dat weet ik niet, het is in ieder geval niet meer te veranderen. En ja, ik kan niet ontkomen aan die greep van wat is gebeurd…”
“Het verleden is het heden.”
“Mooi gezegd, ouwe artista, maar ik wou dat er ook toekomst in zou zitten.”
