Het verhaal van Rusland
Ken je dat sprookje waarbij je na veel ellende bijna bij het ‘en ze leefden nog lang en gelukkig’ bent en dan opeens de boze heks alles verpest? Dat is het verhaal van Rusland. Orlando Figes vertelt het verhaal van Rusland. Een verhaal over onderdrukking, zware levens, een glimp van een andere weg en een onverwoestbaar geloof dat ooit verlossing komt.
Verhalen en mythes
Orlando Figes vertelt het verhaal van Rusland. Het leest heel gemakkelijk en is ook goed te volgen als je de Russische geschiedenis niet kent. En ook als je die geschiedenis wel kent, is het perspectief van Figes weer een nieuwe blik. Hij laat je de geschiedenis zien door het perspectief van de verhalen en de mythes. Het gaat niet over machthebbers, maar over verhalen. En door dat andere perspectief doe je weer een paar nieuwe inzichten op. Bijvoorbeeld dat Poetins beleid wel heel erg op dat van Stalin lijkt. En hoe Poetin geschiedenis als wapen inzet.
Overleven
Figes vertelt het verhaal chronologisch. Hij begint bij het mytische Kiev-Roes en eindigt bij Poetin. Russen gingen van de ene overheersing naar de ander. Ongeïnteresseerde adel bestuurde enige tijd een landgoed en vertrok na een aantal jaar op bevel van de tsaar naar een ander landgoed. Opkomen voor hun personeel of hun grondgebied leverde hen alleen maar minder kans op een hogere status op en was dus niet interessant. De Russische samenleving bestaat alleen in de verhalen. In de echte wereld is het overleven.
In de verhalen gaat het over onderdrukking en lijden. En telkens een rotsvast geloof in de uitzonderlijkheid en verlossing van het Russische volk. Eeuwenlang projecteerden Russen het beeld van de verlosser op de tsaar. Soms was er een tsaar die ook oprecht probeerde het lot van velen te verbeteren. Helaas blijkt telkens dat de publieke krachten te zwak en te verdeeld zijn om echt verandering af te dwingen. Zoals ook het trieste lot van Alexey Navalny liet zien: mensen aanbaden hem als een verlosser, maar wisten niet hoe zij samen hun idealen konden realiseren. Rusland is een land zonder bloeiende verenigingen, ondernemerschap en politiek betrokken burgers.
Hoop
Figes schreef een zeer leesbare geschiedenis van Rusland. Een geschiedenis die je moedeloos stemt. Net als het goed lijkt te komen, gaat het toch weer mis. Is er hoop voor de Russen? Komen zij ooit van heersers als Stalin en Poetin af? Figes sluit na alle ellende af met een optimistische alinea die ik hier graag deel.
Het had ook anders kunnen lopen. De geschiedenis van Rusland kende hoofdstukken waarin het land een democratischer pad had kunnen inslaan. Er leefden sterke tradities van zelfbestuur in de vorm van de middeleeuwse stadsrepublieken, de boerencommunes, hetmanaten van de kozakken en niet de laatste plaats de zemstvo’s, die als het fundament hadden kunnen dienen voor een inclusievere staatsvorm. Er zijn momenten geweest waarop Russische leiders voorzichtig aanstuurden op grondwettelijke hervormingen, maar dan werden hun liberale initiatieven steeds tenietgedaan door de loop van de gebeurtenissen die Rusland uiteindelijk naar de tragedie van 1917 hebben gevoerd. En in de chaos van de revolutie zijn er momenten geweest waarop mensen de staat een nieuwe vorm wisten te geven die aansloot bij hun oude utopische dromen van sociale gerechtigheid en vrijheid. Dit zijn verhalen die beslist opnieuw verteld moeten worden, wil het lot van Rusland kunnen veranderen.
