Het kleedje voor Hitler
Waar het boek over gaat: Wat is er waar van het familieverhaal over het kleedje voor Hitler? In de familie Von Benda gaat het verhaal dat ooit uit dankbaarheid een kleedje met jachttaferelen aan Hitler is geschonken. Klopt dat verhaal? En hoe zit het met tante Luise, mevrouw Alfred Jodl? Waren de Von Benda’s nazi’s? Bas von Benda-Beckmann (hoe dat zit met die achternaam vertelt het verhaal ook) gaat op zoek naar het oorlogsverleden van zijn familie. Hij neemt je mee van ongeveer 1850 naar nu.
Met 3 vrouwen door de geschiedenis
Ik schrok in het begin van alle namen in het boek. Hoe ga ik dat ooit onthouden? Gelukkig vertelt Von Benda-Beckmann het verhaal chronologisch. Je maakt daardoor stap-voor-stap kennis met alle familieleden. De Von Benda’s zijn verarmde landadel. Ze voelen zich deel van de adel en elite, maar financieel kunnen zij zich dat eigenlijk niet veroorloven. Je krijgt met dit verhaal dus ook het verhaal dat waarschijnlijk ook voor veel andere Duitse adellijke families gold. En vanwege deze achtergrond is er ook een rijk familiearchief met vooral heel veel brieven bewaard gebleven.
Ik vond het boek prettig lezen. Von Benda schrijft boeiend. Stap voor stap neemt hij je mee in de geschiedenis van zijn familie vanaf 1850. Hij baseert die op de brieven, archieven en verhalen van de familie. Van overgrootmoeder Kate, tante Luise en tante Tini zijn de meeste brieven bewaard gebleven. Via hen krijg je zo’n beetje de hele Duitse geschiedenis mee uit die tijd. Kate is de dochter van een Engelse immigrant en rekende op een leven met een topambtenaar bij de Duitse overheid. Helaas wist manlief zijn examens niet te halen. Dag sociale positie in Potsdam en Berlijn. De hoofdrol is voor tante Luise, weduwe van Alfred Jodl, de ‘Generaloberst’ van de Wehrmacht. Zij strijdt tot haar dood voor de goede naam en rehabilitatie van haar man. Wat haar nog bijna lukte ook. Ik vond het fascinerend hoezeer Luise bleef geloven in het nationaalsocialisme. En hoe ze dat bleef rechtvaardigen.
En tot slot is er tante Tini. Misschien wel de meest menselijke persoon uit deze geschiedenis. Via haar lees je over de twijfels, de argeloosheid en de schuld waar veel Duitsers na de oorlog mee worstelden.
Je hoeft de Duitse geschiedenis niet te kennen om deze familiegeschiedenis te lezen. Toch is een beetje voorkennis wel handig. Het is namelijk best veel informatie als je niet zo bekend bent met de gebeurtenissen en personen in de Tweede Wereldoorlog. Als je al wat meer weet, is het prettig om even snel de context opgefrist te krijgen.
‘Voor Duitsland’
Vanuit een gezond patriottisme belanden de Von Benda’s in de nazitijd. Bas von Benda-Beckmann laat zien dat het gewone mensen waren die het Hitler-regime mogelijk maakten. Het waren geen monsters. Tante Luise was die lieve tante die cadeautjes stuurde, die haar contacten inzette om haar familie te helpen. Ook haar broers en zussen waren ambtenaren of soldaten die gewoon hun werk en plicht deden. ‘Voor Duitsland’, zoals ze het zelf vertellen. Het gaat over de dilemma’s om wel of niet voor die overheid te blijven werken. Waar de een ontslag neemt of om overplaatsing vraagt, blijft de ander gewoon zijn werk doen. Het werpt de vraag op wat je zelf zou doen als je in hun schoenen zou staan. Kun je je ogen sluiten voor de gruwelijkheden waar je van hoort? Hoe doe je dat en wat doet dit met je? En wat zij de gevolgen voor jou en je gezin als je ontslag neemt?
Reflectie
In de familie Von Benda zijn veel brieven bewaard gebleven. Die geven de schrijver de kans om voortdurend via de woorden van zijn familie te reflecteren op hun houding. Het geeft daarom vooral inzicht in hoe de Duitse elite destijds ‘Hitler heeft laten gebeuren’, om het maar even zo te formuleren.
De familie komt zelf niet ongeschonden uit de oorlog: de oorlog laat diepe sporen na. Het verklaart iets van het slachtofferschap dat de Duitsers zelf zo sterk voelden in die tijd. En dat je deels nog kunt begrijpen ook, ware het niet dat de gruwelijkheden van het naziregime hier ver overheen gingen. Hoe een heel volk daar de ogen voor kon sluiten, blijft toch een van die onbegrijpelijke dingen uit de geschiedenis.
