Europese lente
In 1848 stond bijna heel Europa in brand. Politieke onrust verspreidde zich als een lopend vuurtje over het hele continent. De onvrede ging over armoede, emancipatie van minderheden, kiesrecht en natievorming. Christopher Clark beschrijft in dit gedetailleerde boek de oorzaken, de ideeën die toen ontstonden, de opstand zelf en de gevolgen ervan.
De geschiedenis herhaalt niet, maar rijmt. Dit gezegde is van toepassing op de periode die Christopher Clark in dit boek beschrijft. Het lijkt wel een spiegel van het heden. Een tijdperk dat toen begon en nu aan de grenzen van zijn mogelijkheden lijkt.
Brandjes
De revoluties door heel Europa legden in 1848 de basis voor de parlementaire democratie zoals wij die nu kennen. En die nu piept en knarst en kraakt. Net zoals de autocratie toen kraakte. De gele hesjes van nu zijn de straatvechters van toen. De bestorming van het Capitool, boerenprotesten snelwegblokkades, gierend uit de hand lopende demonstraties… in 1848 was het niet anders. Sterker: toen ontaardden demonstraties in burgeroorlogen en staatsgrepen.
Kleine brandjes overal, dat was de Europese Lente in 1848. Elk brandje stond op zichzelf en toch vuurde het andere brandjes aan. Omdat de autocraten wél internationaal met elkaar verbonden waren. En het gevaar zagen dat hun macht bedreigde.
Details
Clark beschrijft alle gebeurtenissen uitvoerig en gedetailleerd. Soms geven die details veel inzicht in hoe mensen het toen beleefd hebben. Soms verdrink je erin en is het veel te veel. Clark gaat in op de sociale oorzaken van de brandjes: de enorme armoede, de mislukte aardappeloogsten en de honger en een emanciperende middenklasse. De fijnste passages vond ik als hij citeerde uit brieven die bewaard zijn gebleven. Dan werd het een verhaal en kon ik het meebeleven. Droge feiten of beschrijvingen van charges van politie en leger vond ik minder interessant.
Rond 1848 ontstonden politieke stromingen als liberalisme, conservatisme, radicalen en socialisten. Toen nieuw, nu gevestigde elite. De gevestigde elite van toen zag het als een gevaar. En reageerde overal anders: met onderdrukkend geweld, afwachtend of meebewegend. In Nederland gebeurde het laatste: koning Willem II gaf ene Johan Rudolph Thorbecke opdracht voor een grondwetsherziening. Daar kennen wij 1848 van en niet van revolutie. Toch had onze grondwet hetzelfde effect als de revoluties in andere landen: een nieuwe politieke orde.
Vrouwen
Eén van de doelen van de revoluties was emancipatie van slaven en minderheden. Clark wijdt er een hoofdstuk aan. Ook aan vrouwenemancipatie, want vreemd genoeg was dat geen doel. De rol van vrouwen bleef beperkt tot huiselijke en stereotype ondersteuning. Echt meedoen kon niet. Tot frustratie van velen. Ondanks acties kregen zij geen poot aan de grond. Het leverde uiteindelijk wel meisjesonderwijs op, opmerkelijk genoeg vooral via kerken.
Scannend lezen
Clark gaat uitgebreid in op de revoltes in Luzern, Milaan en Sicilië, Wenen, Parijs en Berlijn. Er staan zo belachelijk veel details in dat ik schuin door de pagina’s scande op zoek naar interessante parallellen, verhalen en ontdekkingen. Fascinerend zijn de parallellen met nu. Gele hesjes, Capitoolbestorming, snelwegblokkades… het zijn allemaal ook van die kleine brandjes.
Ik scande ook naar het begin van zoveel dingen die we nu gewoon vinden. Landen als Italië en Duitsland zijn voor ons gewoon, maar moesten toen nog ontstaan. De gevolgen van de revoluties werkten nog lang door: politieke stromingen kwamen op, minderheidsgroepen emancipeerden en tot ver in de 20e eeuw kregen minderheidsgroepen rechten. Denk aan algemeen kiesrecht, arbeidersrechten, geloofsvrijheid en vrouwenrechten.
Helaas is het boek door al die details niet toegankelijk voor een breed publiek. Jammer, want het verhaal over het ontstaan van onze democratie – want dat is het – verdient meer aandacht.
