Eigen welzijn eerst
Eigen welzijn eerst is een interessant overzicht van hoe de mentaliteit van de middenklasse in Nederland vanaf de jaren ‘90 langzaam veranderde. Van Iperen richt zich met name op economische oorzaken. Hierdoor mist het essay een dimensie: die van de toenemende individualisering en daarmee secularisering.
Roxane van Iperen heeft een heel toegankelijk essay geschreven over de Nederlandse middenklasse. Hoe kan het dat de politieke partijen die in meerdere kabinetten verantwoordelijk waren voor de toeslagenaffaire niet afgestraft zijn in het stemhokje? Het bleef stil. Geen maatschappelijke verontwaardiging, maar onverschilligheid tegenover minder-zelfredzamen (”hadden ze maar beter op moeten letten”, “ze zullen wel iets fout hebben gedaan”) die in veel gevallen ook nog eens een andere achtergrond hadden.
Clickbait
Op de cover staat ‘hoe de middenklasse haar liberale waarden verloor’. Combineer dit met een verklaring voor ‘wellness-rechts’ en je hebt een fijne clickbait: hoe extreemrechts doorbreekt bij de middenklasse. De analyse van hoe dit zo is gekomen is echter veel interessanter. Want dat geeft ook handvatten voor de toekomst.
De middenklasse van na de Tweede Wereldoorlog was een optimistische, open en hoopvolle klasse. Je kon immers alles worden en als het niet lukte, dan was er een veilig vangnet. Vanaf de jaren ‘90 brokkelden de pijlers onder de verzorgingsstaat (volksgezondheid, onderwijs, huisvesting, sociale zekerheid) af. En bleef het besteedbaar inkomen stil staan, werden de lasten hoger en het bestaan onzekerder. De professionele kenniswerkers kunnen hun status die gebaseerd is op onderwijs en werk niet doorgeven aan hun kinderen zoals de elite vroeger hun geld. Elk nieuw familielid moet zelf aan de bak. Dus regelden de kenniswerkers toegang tot ‘juiste’ scholen (categorale gymnasia), sportclubs (hockey, tennis), hobby’s en universiteiten.
Gedeeltelijke verklaring
Van Iperen geeft hiermee een gedeeltelijke verklaring. Want hoe zit het dan met de individualisering en secularisering? De overheid verzorgt de pijlers onder het bestaan, waardoor we veel individueler kunnen leven. Je bent immers bij tegenslag niet meer afhankelijk van een gemeenschap als de kerk. Ieder voor zich en de overheid voor ons allen. Van Iperen stipt zelf ook een andere interessante ontwikkeling aan. Namelijk dat de elite voorheen besefte dat ze een voorbeeldfunctie had. Hun positie betekende ook een verantwoordelijkheid om de wereld beter te maken. De huidige elite is alleen gericht op zelfbehoud. Ook omdat we de andere klassen niet meer zien in onze bubbels van eigen sportclubs, hobby’s, werk en scholen.
Het essay had in mijn ogen meer kracht gehad als zij een hoofdstuk had gewijd aan de rol van individualisering. En hoe gemeenschappen uit ons leven zijn verdwenen. Dat perspectief mis ik in dit essay.
Geïnteresseerd in thema’s als individualisering en secularisering? De Ongelooflijke Podcast heeft regelmatig interessante gasten over dit onderwerp. Bijvoorbeeld:
