Duidelijkheid
Duidelijkheid is een rake analyse van hoe politiek in Nederland deze eeuw veranderde. En wat de invloed van duidelijke taal op de politiek is geweest. Het begon volgens Meeus allemaal met de opkomst van Pim Fortuyn. Democratie mag niet meer onduidelijk of ingewikkeld zijn. Ook niet als democratie onduidelijk of ingewikkeld is.
En daar begint mijn eerste probleem met dit essay. Het zet duidelijke taal in een kwaad daglicht. Ik ben het daar hartgrondig mee oneens. Juist in een wereld waarin beeld dominant is, is het enorm belangrijk om moeilijke dingen in duidelijke taal uit te leggen. Zodat iedereen begrijpt waaróm het ingewikkeld is.
Versimpelen
Meeus bedoelt met ‘duidelijke taal’ vooral ‘versimpelen’: de simpele oplossing voor het ingewikkelde probleem. ‘Doe toch gewoon de grenzen dicht’, dat werk. Meeus knoopt dit aan de opkomst van Fortuyn en vooral Wilders. En daar zit mijn tweede probleem. Meeus laat duidelijk merken dat hij niet gecharmeerd is van de manier waarop Wilders politiek bedrijft. En dat de huidige polarisatie min of meer Wilders’ schuld is. Voor polarisatie heb je altijd minimaal 2 partijen nodig. Zonder de reactie van middenpartijen op Wilders’ politiek, was dit essay nooit geschreven. Overigens is de beschrijving van de huidige politiek tamelijk briljant: ‘spektakelleegte’, ‘aandachtpolitiek’, ‘ingestudeerde foutloosheid’.
De mensen
En dan kom ik bij de goede punten van dit essay. Ik had het voorrecht om tot 2017 van dichtbij in de politieke keuken te kijken. Ik zag de opkomst van sociale media waardoor alles sneller en korter moest. Zag dat compromissen eigen standpunten werden omdat ‘de mensen’ het anders niet zouden snappen. En zag partijen daardoor het contact met hun eigen idealen verliezen. Ja, in kleine zaaltjes voor de liefhebbers hoorde je wel hoe het echt ging en in die zaaltjes was er ook begrip voor. Maar in de wereld van snelle oneliners, clickbaits en een nieuwscyclus van een paar minuten verloor je het. Meeus geeft zijn waarnemingen een extra laag door die te koppelen aan de ideeën van Machiavelli en Weber. Ik heb veel stukken genoteerd omdat ze zo goed beschrijven wat ik zelf heb gezien.
Wedloop in duidelijkheid
De wedloop in duidelijkheid tussen politici vergroot de afstand met de dubbelzinnige werkelijkheden van het politieke bestuur waarin partijen moeten matigen, compromissen moeten sluiten. Ze krijgen pas macht als ze macht inleveren. Als alle politici duidelijk zijn, dan stuiten hun ambities op maatschappelijke weerstand. Zo was de uitspraak ’halveer de veestapel’ de directe aanleiding voor de boerenprotesten. Dan gaan actiegroepen meedoen in de wedloop om duidelijkheid, waarna zij én overheden grenzen overgaan om andere partijen hun wil op te leggen. Hierdoor ondermijnen we met zijn allen de democratie en krijgen we uiteindelijk onduidelijkheid. Overpromise and underdeliver. En dat levert weer teleurgestelde kiezers op die bij de volgende verkiezing naar de extreme flanken vertrekken.
Overheid als ieders dienaar
Meeus besteedt ook aandacht aan een ander gevolg van al die duidelijkheid. Besturen is managen geworden: problemen oplossen, fixen. Op ministeries, in uitvoeringsorganisaties en bij provincies en gemeenten maken inhoudsdeskundigen plaats voor managers. Managers die zorgen dat het allemaal lekker efficiënt gaat. En burgers dus zoveel mogelijk buiten de deur blijven, denk aan de telefoonbandjes met de briljante informatie ‘Kijkt u ook eens op onze website. Daar vindt u veel informatie’. Maar mensen bellen niet omdat ze niet op een website willen kijken, ze bellen omdat ze het niet konden vinden, liever een mens spreken of gewoon even bevestigd willen hebben of ze het goed begrepen hebben want stel dat je een fout maakt… Het gevolg is dat mensen de overheid niet meer vertrouwen. In de quote hierna zou ik eigenlijk de komma’s willen verwijderen. De overheid ís ieders dienaar. Niet af en toe, maar altijd.
Het besef is verdwenen dat de overheid, als ieders dienaar, pas vertrouwen zal krijgen als ze vertrouwen kan geven.
Tot slot nog een punt dat ik graag wat meer uitgediept had gezien. Dat is de rol van de media in de wedloop om duidelijkheid. Meeus besteedt er zeker aandacht aan en realiseerde zich waarschijnlijk tijdens het schrijven dat dit een essay op zichzelf is. Ik vond zelf dat het net iets meer had gekund omdat het juist die perfect storm is die de wedloop om duidelijkheid mogelijk maakte.
