De keizerin
Keizerin-weduwe van China, Cixi, past in een rijtje met bijzondere vrouwelijke vorstinnen die hun land moderniseerden: Elizabeth I van Engeland (de ‘Virgin Queen’), Maria Theresia van Oostenrijk en Catharina de Grote van Rusland. Anders dan de andere dames kwam Cixi op de Qing-troon door een staatsgreep.
Jung Chang neemt je in deze biografie mee in het leven van Cixi. Ze beschrijft haar leven chronologisch. Wel zo prettig, zeker omdat de Chinese geschiedenis bij ons niet zo bekend is. De biografie is heel verhalend en heeft weinig voetnoten zodat je door kunt lezen. Het is een fascinerende periode in de Chinese geschiedenis. Van staatsgrepen tot oude hofgebruiken als eunuch-bedienden, van voorzichtige pogingen tot modernisering tot buitenlandse invasies.
Cixi, dochter van een lage ambtenaar, komt als maîtresse aan het hof van de Chinese keizer Xianfeng. Daar is een bizar ritueel dat de keizer elke dag een maîtresse uitzoekt, de maîtresse vervolgens volledig ingepakt naar de slaapkamer van de keizer wordt gebracht en daarna op dezelfde wijze weer naar haar eigen verblijf. Cixi raakt zwanger en bevalt van een zoon, de eerste en enige zoon van de keizer. Na het overlijden van keizer Xianfeng weet Cixi een soort staatsgreep te plegen door te zorgen dat zij en keizerin-weduwe Cian (de 1e vrouw van de keizer) als regentessen voor hun zoon regeren. Cixi deed de politiek-bestuurlijke taken en Cian de ceremonieel-huishoudelijke taken. Cixi blijkt een geboren politica. Dat vindt ze zelf ook. Ze is verslaafd aan de macht en blijft invloedrijk als haar zoon meerderjarig is. En neemt opnieuw de touwtjes in handen als haar zoon overlijdt. Ze laat de macht niet meer los.
Verlicht vorst
Cixi was een absoluut vorst. Wel een verlicht vorst. Zij leidt China de moderne tijd in. ‘De enige manier om er zeker van te zijn dat vreemde landen geen strijd met ons zullen aangaan, is van China een sterk land te maken, omdat ze anders op ons neer zullen kijken.’ Ze was streng en kon ook meedogenloos zijn. Haar meedogenloosheid was altijd gericht op tegenstanders, ze was nooit onnodig wreed als in onschuldigen straffen voor daden van anderen. Ze was autoritair, want dat was de Qing-dynastie. Tegelijk was ze bereid om nieuwe dingen te onderzoeken. Ze stuurde ambtenaren op studiereis naar Europa en de Verenigde Staten en stelde een Brit aan om de Chinese douane op te richten. Ze was vaak moderner dan haar ambtenaren. Ze bestudeerde alle nieuwe ontwikkelingen en probeerde die zorgvuldig toe te passen in China. Natuurlijk maakte Cixi ook fouten. Zo schatte zij de Bokseropstand aan het begin van de 20e eeuw verkeerd in. Daarvoor bood zij achteraf publiekelijk excuus aan.
Modernisering
Na de Bokseropstand en haar verbanning uit Beijing moderniseerde zij China pas echt grondig. Door de modernisering stegen belastinginkomsten waardoor weer nieuwe moderniseringen mogelijk werden. Ze was belangrijk voor vrouwenrechten: ze stimuleerde onderwijs voor meisjes en vrouwen en ze ontmoedigde de traditie van voetbinden. Handel werd een respectabel vak. Verder tekende ze voor de oprichting van de staatsbank in 1905, de invoering van nationale valuta met de yuan als munteenheid, de aanleg van de spoorweg Beijing-Wuhan (1906) en het einde van opiumgebruik. Ze stelde ook de conceptgrondwet op waarmee China een constitutionele monarchie kon worden. Ze combineerde daarin de politieke tradities van oost en west: de monarch had politieke macht, het parlement ontwierp wetten en voorstellen. Er lag een 9-jarig tijdpad om toe te werken naar verkiezingen door onder meer een alfabetiseringscampagne onder Chinezen. Aan het hof voerde ze geen hervormingen door. Dat zou de goddelijke heiligheid van de troon aantasten. En die heiligheid was de bron van haar autoriteit over hele rijk. Daaraan tornen zou de modernisering schaden.
Cixi overleed in november 1908 nadat ze eerst haar geadopteerde zoon vermoord had zodat hij geen keizer zou worden en China overleveren aan Japan. Ze benoemde de zoon van haar favoriete adviseur tot opvolger en de weduwe van haar zoon tot keizerin-weduwe. Alsof ze voorvoelde dat het misging. Door de weduwe van haar zoon tot keizerin-weduwe te benoemen was zij het die in 1912 de troonsafstand van de Qing-dynastie tekende en niet de regent. Regie tot het laatste moment.
Bewondering
Cixi was een bijzondere vrouw. De bewondering sijpelt door de pagina’s heen. De schrijfster neemt het vaak voor Cixi op. Cixi is in de Chinese communistische propaganda altijd afgeschilderd als symbool van de tirannieke monarchie. Dat verklaart waarom Chang haar zo welwillend benadert. De ouders van Chang werden tijdens de Culturele Revolutie opgepakt en zij werd zelf naar het platteland gestuurd. Daarover vertelt zij boeiend in Wilde zwanen.
Meer lezen?
Lucas Zandberg schreef een historische roman over Cixi: Keizerlijk geel. De roman is gebaseerd op deze biografie.
