De eigenzinnige erfdochter van Middachten – Hermine Manschot-Tijdink
In de dorpskerk (Nicolaaskerk) in Ellecom hangen gigantische rouwborden van de bewoners van kasteel Middachten. Ik kon er als kind tijdens kerkdiensten eindeloos naar staren. Er staan ingewikkelde woorden op als ‘douairière’, ‘Athlone’ (zo heet het hotel-restaurant op het dorp, waarom staat dat op dit bord), ‘heer van Middachten Herreveld, enz enz’ (wat dan nog meer dan?) en een enorme hoeveelheid wapenschilden met weer allemaal namen eronder. Wat betekent dat allemaal? En wie was Ursula Philippota van Raesfelt eigenlijk?
Deze biografie vertelt het verhaal van al die namen en titels op het rouwbord. Douairière hoeft na Downton Abbey inmiddels geen uitleg meer. En sommige dingen had ik al eens gelezen in ‘Rampjaar 1672’ van Luc Panhuysen. Dat boek gaat over de schoonvader van Philippota. ‘Philippota met de vele kinderen’ noemde haar schoonmoeder haar. Ze kreeg er 15 waarvan er 13 volwassen werden. Dat staat dan weer niet op dat rouwbord. Die ‘vele kinderen’ zorgden er wel voor dat het kasteel nog steeds familiebezit is: de huidige graaf van Middachten is een nazaat van Philippota.
Het boek is een heel leesbare biografie over een eigenzinnige dame tijdens een roerig moment in onze geschiedenis. Extra leuk is dat het over Middachten gaat en dus over de geschiedenis van mijn geboortedorp. Waar niks gebeurde zonder dat de heren en dames van Middachten dat goed vonden.
Athlone
Ursula Philippota van Raesfelt leefde in een stormachtige periode van de Nederlandse geschiedenis. In het boek neemt de schrijfster je mee in het leven van Philippota.
Philippota erfde Middachten in 1652 toen haar jongste broertje overleed. Ze was 9 jaar. De Republiek was nog maar net onafhankelijk en werd snel alweer aan alle kanten bedreigd. Je leest hoe Philippota opgroeide, hoe haar moeder de zorg voor Middachten op zich nam en een gunstig huwelijk regelde voor Philippota met Godard van Reede, heer van Amerongen en goed voor veel geld. En dus ook geld om het verwaarloosde Middachten op te knappen.
Van de Van Reedes zijn veel brieven bewaard. Niet zoveel van Philippota. Godard diende in het Staatse leger onder stadhouder Willem III. Philippota zocht hem vaak op als hij ergens gelegerd was, dus hoefde ze geen brieven te schrijven. Manschot heeft met beperkte informatie heel knap toch Philippota tot leven gewekt.
Godard was vaak en veel van huis. Willem III is de stadhouder die ook koning van Engeland werd. Dat werd-ie pas na een inval in Engeland en Ierland. Daarna hielpen Nederlandse officieren hem rebelse gebieden rustig te houden. Godard was een van die officieren en gelegerd in Ierland. Hij was aanvoerder van het leger toen de Ieren zich uiteindelijk bij Limerick overgaven. Zoonlief Frits werd naar Londen en Den Haag gestuurd om de vredesvoorwaarden aan de koning/ stadhouder te brengen. Als dank werd Godard benoemd tot graaf van Athlone. Ik had geen idee dat een ‘dorpsgenoot’ zo’n grote rol in de Europese geschiedenis heeft gespeeld. En dat daar de naam Athlone vandaan komt. De belevenissen van Godard komen ruim aan bod in het boek. Je krijgt een goed beeld van de tijd. En van de eenzaamheid die Philippota gevoeld moet hebben toen haar man en oudste zoon in Ierland waren.
Schoonmoeder
Philippota beheerde al die tijd thuis het landgoed. En probeerde zo goed en zo kwaad als dat ging haar kinderen op te voeden. Dit was extra lastig omdat Godard protestant was en zij katholiek. In het huwelijkscontract was vastgelegd dat de kinderen protestant gedoopt zouden worden en dat in elk geval de erfgenaam protestant opgevoed werd. Philippota’s schoonmoeder waakte daarover. Dat ging erg ver: 5 van de kinderen woonden op een gegeven moment bij hun oma op kasteel Amerongen in plaats van op Middachten bij hun moeder. De rivaliteit tussen Philippota en haar schoonmoeder duurde tot na hun laatste snik: zelfs in hun testamenten probeerden ze over hun graf heen te regeren. Nu had Philippota’s schoonmoeder ook wel reden om haar schoondochter te wantrouwen. Philippota gebruikte alle ruimte die zij kon gebruiken binnen de toenmalige fatsoensnormen om haar eigen geloof te houden en haar eigen keuzes te maken. Ze was zich heel bewust van haar stand en zorgde er wel voor dat zij geen schandalen veroorzaakte.
Philippota was graag en veel op Middachten, het was haar thuis. Ze zorgde er goed voor, met hulp van het inkomen van haar man. Philippota en haar man hebben Middachten na de vernielingen door de Fransen in 1672 laten verbouwen tot het kasteel dat er nu nog steeds staat. Je kunt goed zien dat het geïnspireerd is door de architectuur van paleis Het Loo (ook zo’n verbouwing van na 1672) en Amerongen.
In De Steeg, het dorp waar Middachten ligt, is Ursula Philippota van Raesfelt ook niet vergeten. Er is een straat naar haar genoemd, parallel aan de straat die naar haar man genoemd is. Zoals het halve dorp straatnamen heeft die verwijzen naar de heren en dames van Middachten: er is een Bentincklaan, Van Aldenburglaan en straks een Isabelle Bentinckhof, naar de ‘oude gravin’ en achter-achter-achter-achterkleindochter van Philippota. Deze gravin vond dat ik als klein meisje zo netjes stil zat in die kerk. Met dank aan de rouwborden van haar voorouders.
